کفش ایرانی | iranian shoes

کفش یکی از مهم ترین عناصر فرهنگی در ایران است که با بررسی آن شاهد تغییرات دوران های مختلف در ایران خواهیم بود. وجود فرهنگ ها و آداب و رسوم های مختلف در ایران، باعث شده کفش، پاپوش یا پای افزار، با ضرورت های فرهنگی و اقلیمی متناسب باشد. برای مثال ، کفش مردم شمال با جنوب از نظر ظاهر و کاربرد کاملا متفاوت است.

 

زمانی که نخستین زیستگاه انسانی بوجود آمد، مردم پاپوشی از جنس پارچه داشتند که با یک بند به دور پا پیچیده میشد. این کفش بعد ها به کفش طبقه اشرافی تبدیل شد که حکایت از مرتبه اجتماعی افراد داشت.

پای‌افزار در ایران بر حسب نگرش‌های قومیتی، اعتقادی و عملکردی دارای تاریخی طول و درازی است. از زمان قدرت‌گیری امپراتوری‌های بزرگ در سال‌های قبل میلاد، کفش‌ها نیز به نمایندگی از شکوه پادشاهی دچار تغییرات بسیاری شدند، برای مثال، سربازان مادی و پارسی از یک نوع کفش خاص که دارای بَندی بلند برای بستن به دور ساق پا بود استفاده می‌کردند، در حالی که افراد رده بالا از کفش‌های مخصوص دربار که از مرغوب‌ترین پارچه ساخته می‌شدند به همراه سه ردیف بَند در جلو کفش استفاده می‌کردند.

بعد از حمله اعراب به ایران، طراحی عربی و جزییات بیشتر به شکل سبک عربی( بصورتی که جلوی کفش نوک تیز بود)مورد استفاده قرار گرفت.

 

سپس در قرن های بعد با شروع دوران صفوی ، کفش ایرانی وارد مرحله جدیدی از زیبایی و هنر شد. با استناد به نقوش برجسته ی به جا مانده، ماد ها نخستین اقوامی بودند که تصاویری را از نوع کفش خود به جا گذاشتند.

پاپوش مادها از پوست حیوانات ساخته می‌شده و از طریق بندهایی که از شلوار آویزان بود محکم به پا بسته می‌شد.

 

بعد از آن در دوره هخامنشیان هم ،کفش از ارزش بالایی برخوردار بود.کفش شاهان این اپراتوری بزرگ قرمز رنگ بوده است. در حالی که معماری های خشتی لعابی شوش، تصویری از کماندارانی را نشان میدهد که کفش های زرد به پادارند.

کفش ها دراین دوران تمام پا تا مچ را در بر میگرفته است.  و از طریق سه ردیف بند در جلو بسته میشده است.

در لوحه‌های گنجینه جیحون و آتشکده «کاپادوکیه»، چکمه‌هایی بلند با کفی ضخیم و پاشنه‌ای بلند را در پای موبدان نشان می‌دهد. همچنین بر اساس نقش برجسته های دوره مادها و هخامنشیان می‌توان این موضوع را برداشت کرد که قوس کفش بیش از اندازه معمول است، این ویژگی نشان‌دهنده وجود پاشنه داخلی در پاپوش است.

در همین زمان، نوعی کفش پاشنه بلند وجود داشت که مخصوص مردان و سوارکاران بود. این کفش یک پاشنه بسیار ظریف در پاشنه داشت که به سوارکار این اجازه را می‌داد تا تسلط بیشتری در رکاب زین و سوارکاری داشته باشد.

از نظر زیبایی و شیوه‌های تزئینی کفش در دوره هخامنشینان باید گفت که پای‌افزار شاهان و مقامات عالی رتبه از مروارید و سنگ‌های گران‌بها همراه با رودوزی‌های زیبا دوخته می‌شد. در این دوره از تفاوت بین کفش زنان و مردان، سندی در دست نیست، با این حال، می‌توان حدث زد که پاپوش زنان از جزئیات و ظرافت بیشتری برخوردار بوده است.

بعد از حمله اسکندر و سپس حضور سلوکیان و اشکانیان، شکل کفش بیشتر به شکل یونانی که از دو تکه چرم که به‌وسیله یک بَند در جلوی دهانه کفش گره زده می‌شود، تبعیت می‌کرد. در دوره ساسانیان نوع کفش به شکلی بود که ساق آن تا قوزک پا می‌رسیده و از جلوی دهانه کفش تا به سرپنجه، نواری از چرم دوخته شده و کمی جلوتر از دهانه نیز نوار دیگری از بالا به پایین و در کنارهای پا بسته می‌شده است.

در روزگار بعد از اسلام و در دوران حکومت طاهریان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان و تیموریان در سبک کفش ایرانی تغییر شایانی ایجاد نشد، ولی با ورود سلطنت صفویان، تاریخ کفش در ایران نیز دست‌خوش تغیراتی شد.

پاپوش‌ها در دوران صفویه شامل کفش‌های نوک‌تیز، پاشنه تخت، کفش‌های چوبی و چکمه‌ یا بوت مردانه کوتاه و یا چکمه‌های سواری بودند که معمولاً در رنگ‌های مشکی، قرمز و سبز طراحی و ساخته می‌شدند. کفش مردم عادی و روستائیان دارای کفی تخت چرمی به رنگ سبز به نام «چاروت» که به آن بندهایی وصل بود به پا می‌کردند.

پای‌افزار مقامات بلند‌مرتبه صفوی نیز با استفاده از چرم و از طریق بَند در جلو کفش بسته می‌شد که با جزئیات فراوانی در طرح و رنگ در نهایت دقت توسط کفش‌دوزان ماهر انجام می‌گرفت.

در دوران قاجار کفش مردان بیشتر شبیه نعلین (کفشی شبیه آخوندهای امروزی) و دمپایی بود که از چرم ساغری با نوک‌های عقابی شکل به صورت برگشته و دارای پاشنه‌ای بسیار بلند و نازک و مخروطی شکل ساخته می‌شد. به‌عبارتی کفش ساغری در دوره قبل قاجار، یعنی حکومت زندیان نیز بسیار متداول بود. به طور کلی، کفش‌های شاهزاده‌ها به شکل دستک‌دار بود، کفش‌هایی که روی و ساق پا را می‌پوشاند.

بعد از سفرهای متعدد ناصرالدین شاه و ارتباط ایران با اروپا، مُد واردتی کم کم وارد کشور شد. در همین زمان و بعد از آن کفش های رسمی مردانه به شکل امروزی رواج پیدا کرد. همچنین کفش پاشنه بلند زنانه در همین دوران وارد دربار پادشاهی شد و به مرور در دوران پهلوی اول به کفش مرسوم تمامی زنان تبدیل شد.

گیوه:

گیوه شاید یکی از قدیمی‌ترین پاپوش‌ها در تاریخچه کفش در ایران باشد. سبک بودن، دوام بالا و مناسب برای پیاده‌روی‌های طولانی‌مدت از جمله ویژگی‌های مهم گیوه است. گیوه  در بسیاری از شهرهای ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد، ولی خاستگاه آن به استان چهارمحال و بختیاری و مناطق کردنشین غرب کشور باز می‌گردد. از نظر تاریخ‌دانان، نخستین گیوه به دوره صفویه مرتبط است. گیوه به عنوان پاپوش اصلی مردم عام در نظر گرفته می‌شد و به دلیل راحتی و مقاومت بالا، در مناطق کوهستانی و برای کشاورزان به عنوان ایده‌آل‌ترین کفش شناخته می‌شود.

تمامی مراحل ساخت گیوه به صورت کاملاً دستی انجام می‌شود، رویه آن از نخ قالی و نخ ابریشم و زیره کفش از چرم و لاستیک استفاده می‌شود. با این حال، گیوه معمولاٌ به ۵ نوع مختلف اعم از گیوه زیرپارچه‌ای، گیوه تخت چرمی، گیوه تخت لاستیکی، گیوه تخت آجیده و گیوه رویه ابریشمی ساخته می‌شود. همچنین رنگ سنتی گییوه سفید است، در حالی که ممکن است در بازار این نوع پاپوش را به رنگ‌های دیگر نیز مشاهده کنید. به طور کلی، گیوه در عین سادگی، هم دارای کارکر بالا و هم زیبایی است.

چاروق:

چاروق (پالیک یا پاتابه) پای‌افزای است بسیار قدیمی و قرمز رنگ که توسط دباغان به صورت دستی و از جنس چرم طبیعی ساخته می‌شود و از طریق بندهایی به دور ساق پا پیچیده می‌‎شدند، شکل جلویی کفش به شکل نوک عقابی برگشته است. این کفش از دیرباز و بعد از حضور اسلام به عنوان هنری دست‌ساز و تخصصی معرفی شد. هم اکنون به عنوان صنایع دستی شمال خراسان و شهر زنجان شناخته می‌شود.

بدنه اصلی چاروق از چرم است و با استفاده ظریف کاری‌ها، در کنار مقاومت بالا، بسیار زیبا ساخته می‌شوند. کف چاروق نیز از چرم بوده و رویه آن از طریق نخ‌بافی‌هایی از جنس ابریشم و سیم گلابتون بافته و تزئین داده می‌شود. در گذشته کفش چاروق از چوب بسیار قوی ساخته می‌شد، ولی به مرور زمان به کفشی برای داخل خانه جهت راه رفتن بر روی فرش تبدیل شد.

نعلین:

از دیگر کفش‌های قدیمی ایران می‌توان به نعلین اشاره کرد که سابقه طولانی آن در متون مختلف گزارش شده است، برای مثال در شاهنامه فردسی چنین آمده: «طبق‌های زرین پُر از مشک و عود – دو نعلین زرین و زرین عمود.» شکل ظاهری نعلین به کفش‌های آخوندهای امروزی بسیار شباهت دارد، با اینکه در گذشته نعلین مخصوص افراد عالم و دانشمند بود.

جنس رویه نعلین معمولاً از چرم و کفی آن از چوب ساخته می‌شود و از پاشنه و پشت کفش خبری نیست. سبک طراحی نعلین به صورتی که فرد بتواند حداکثر راحتی را دورن کفش داشته باشد. با این حال، این پاپوش برای پیاده‌روی‌های طولانی و محیط‌های سخت و کوهستانی به هیچ عنوان مناسب نیست. همچنین رنگ نعلین معمولاً مشکی، سفید و در گذشته بیشتر به رنگ زرد بود.

چموش:

چموش با سابقه‌ تاریخی ۸۰۰ ساله به پاپوش مخصوص خطه شمال ایران گویند. این کفش از چرم گاو دباغی نشده و بدون هیچ‌گونه دوخت و میخی به رنگ قرمز ساخته می‌شود. اگر به صورت بَندی باشد، بَند یا تسمه آن، از دور تا دور کفش می‌گذرد و به ساق پا پیچانده می‌شود.

چموش در نواحی کوهستانی شمال کشور و به‌ویژه در منطقه گیلان مورد استفاده قرار می‌گرفت. به دلیل جنس رویه چرم، چموش در برابر نفوذ آب و رطوبت فوق العاده قوی است. با این حال، با گسترش شهرنشینی و تبدیل شدن مسیرهای خاکی و جنگلی به آسفالت، پاپوش چموش رفته رفته به فراموش سپرده شد، اگر چه امروزه تنها در «روستای ماسوله» این کفش تولید و به عنوان سوغات فروخته می‌شود.

همچنین دیگر کفش‌های قدیمی ایران را می‌توان به گالش (کفش مخصوص زنان گیلانی)، کبکاب (کفش زنان قشم)، چاریق (کفش مردم ترکمن) و سواس (کفش مردم بلوچ) اشاره کرد.

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on telegram
Share on skype

مقاله را به اشتراک بگذارید | Share the post

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *