تاریخ نمایش در ایران | History of theater in Iran

اغلب تئاتر را پديده اى مدرن و داراى منشائى اروپايى مىدانند؛ اما ادبيات نمايشى در تمام تاريخ ايران وجود داشته و ابزار سرگرمى فرمانروايان ايرانى و حتى مردم عادى بوده اســت. پادشــاهان ايرانى بارها با تئاتر كميك و طنز در شــكل رقص، تقليد و نمايش هاى کمیک همراه موســيقى بزم گسترده اند. اين نمايش ها به دليل وضعيــت اجتماعى، اغلب كنايه آميز و هجوآميز بود .

					

پیشینه ی تیاتر یا نمایش در ایران به دوران باستان برمیگردد (1000–641 پیش از میلاد) . شروع اولین تئاتر و پدیده های بازیگری مردم این سرزمین را می‌توان در مراسم و تشریفاتی یافت که در آن‌ها به ستودن قهرمان‌های افسانه‌ای و ملی و تحقیر دشمن می‌پرداختند؛ که از این دست آثار می‌شود به سوگ سیاوش و روایات نمایشی از تاریخ، داستان‌های اساطیری و عشقی که توسط هرودوت و گزفون گزارش شده اشاره کرد.  بعدتر سبک های ویژه نمایشی ایرانی مثل:خیمه شب بازی، تعزیه، روحوضی و سیاه بازی شکل گرفتند. و تئاتر جدید و مدرن اروپایی همچون بسیاری دیگر از مظاهر غربی در زمان ناصرالدین شاه به ایران امد.

 

خیمه شب بازی:

خیمه‌شب‌بازی یا شب‌بازی، شب‌ها و در خیمه‌ای که دو طرفش دو چراغ روشن بود، نمایش داده می‌شد. صحنه صندوقی بود به درازای سه ربع و بلندی نیم ذرع. یک طرف صندوق به طرف تماشاچیان باز بود و سه طرف دیگرش اتاقی را نشان می‌داد. صندوق در خیمه بود و نمایشگردان پشت صندوق مخفی می‌شد و عروسک‌ها را با نخ یا بال‌های نازک تکان می‌داد. در نمایش‌های خیمه‌ای که خاص طبقات بالا اجرا می‌شد، نمایش‌ها مجلل و مفصل و خیمه فاخر و رنگارنگ بوده‌است.

تعزیه:

تعزيه تركيبى از نمايش سنتى ايران پيش از اسلام، سنت نقالى روایات شاهنامه و حماسه سرايى و بازنمايى صحنه های مذهبی است. تعزيه ی امروز در ايران به عاشــورا، كربلا و شــهادت امام حسين و يارانش اختصاص دارد؛ درحالى كه نقالى هاى قرون نخستين اسلامى، بازنمايى اعمــال قهرمانانه ى پادشــاهان و پهلوانان ملى ايرانيــان بودند.

سیاه بازی یا روحوضی:

سیاه بازی یا روحوضی یا تخت حوضی: نوعی نمایش کمیک ایرانی همراه با رقص و آواز و موسیقی است که در آن شخصی دارای غلامی سیاه و گیج و گول است و با هم دست به کارهای خنده داری می‌زنند. در این گونه نمایش با رویکردی انتقادی و طنزآمیز به موضوعات اجتماعی، سیاسی، عاطفی و حتی تاریخی پرداخته می‌شود. در گذشته در میان حیاط خانه‌های بزرگ ایرانی، حوضی بود که کاربردهای فراوانی داشت. از آن جمله در زمان جشن‌ها و میهمانی‌ها، ساکنان خانه روی آن تخته بزرگی می‌گذاشتند و شکلی همانند صحنه نمایش به آن می‌دادند تا عده‌ای بازیگر روی آن تخته به اجرای نمایش و البته از نوع کمدی آن بپردازند. با توجه به وجود شخصیت کمدی و قدیمی «سیاه» در ایران، این نمایش‌ها به یکی از نامهای عمومی «سیاه بازی» یا «تخت حوضی» یا «روحوضی» معروف شدند.

تئاتر در ایران، با گونه‌های بومی نمایان شد. ایرانیان، گونهٔ ویژه‌ای از درام را داشتند؛ شیوهٔ اجرایی قابل توجه، معروف به نقالی که یک هنر کهن داستان‌گویی است و گاه شامل موسیقی نیز می‌شود. سنت نمایشی ایران، وام‌دار گونه‌های نمایشی بومی مانند نقالی و عروسک گردانی ها  است اما نمایش‌های مذهبی نیز جنبه‌ای دیگر را به این سنت افزوده‌اند(تعزیه که در آن واقعه ی کربلا نمایش داده می شود) نقشی قابل توجه در تئاتر ایران داشته‌است.  سوگ سیاوش، خیمه شب بازی و سیاه بازی نیز نمایش‌های سرشناس ایرانی هستند.

از میانه‌های سدهٔ نوزدهم م به بعد، تولید درام های غربی  در ایران، رواج یافت ؛ در واقع ، پس از سفر ناصرالدین شاه به اروپا بود که دستور داد در محل دارالفنون و زیر نظر میرزا علی اکبر مزین الدوله نقاش، تیاتری دایر گردد.

 

در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ میلادی، گروه هنر ملی با جذب برترین نمایشنامه‌نویسان، کارگردانان صحنه و بازیگران به برقراری دوبارهٔ تئاتر در ایران کمک کرد. بعدها، تلویزیون ملی ایران نیز از تشکیلات و نمایش‌های تئاتر در ایران، پشتیبانی می‌کرد.  کارگاه نمایش از ۱۳۴۸ از نمایش‌های وابسته به این رسانه است.

اشخاصی مثل: شیخ شیپور یا کریم شیره ای تیاتر هایی بداهه اجرا میکردند و خاطر شاه منبسط میشد، اما سفر شاه به اروپا و دیدن عظمت سالن های اپرا و نمایش آنجادل شاه را برد.

وی که شیفته ظاهرسازی بود و قبل از آن تکیه دولت را برای اجرای تعزیه تأسیس کرده بود، برای اجرای تئاتر مدرن فرمان به تأسیس سالنی در تهران داد. از سوی دیگر، به گفته «الول ساتن» نیز، اولین کسی که به نو ایجاد نهضت تئاتر ایران کمک کرد، ناصرالدین شاه بود.

پس از آن چند نمایش کوتاه با موضوع های اجتماعی ، از قلم “میرزا ملکم خان” نوشته شد و ترجمه های مشهور “وزیر خان لنکران” از جمله حکایت دزد خرس افکن، که اصل ترکی آن نوشته ی فتحعلی آخوندزاده نوشته بود.

حکومت زمان خان نوشته ی “میرزا آقا تبریزی از نخستین نمایش های مکتوب دوران قاجار است.

 

با آغازمشروطیت  در ایران به سال ۱۳۲۴ هجری قمری، جوش و خروش عجیبی در زمینه ادبیات و فرهنگ به وجود آمد و تئاتر مانند هر شعبه دیگری از شعب ادبی و ذوقی، از این تحول عظیم بهره‌مند گردید. جماعات هنرپیشگان و تئاترهای متعددی در این دوره پدید آمد. اولین اینها، تئاتر فرهنگ بود که در عمارت مسعودیه نمایش می‌داد؛ یعنی بنایی بود که به اسم مسعود میرزا ظل السلطان معروف بود و بعدها شد وزارت فرهنگ. بعضی از اعضای تئاتر فرهنگ در رشته‌های دیگری شهرت پیدا کردند که از آن جمله بودند: محمد علی فروغی، عبداله مستوفی، علی اکبر داورفر، فهیم الملک و سید علی نصر یعنی  کسی که او را پدر تئاتر ایران نامیده‌اند.

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on telegram
Share on skype

مقاله را به اشتراک بگذارید | Share the post

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *